Listopadowe znicze dopalają się, kwiaty więdną, a odwiedzający cmentarze powracają do codziennych zajęć. Nie ustaje jednak powinność wobec dusz tych, którzy odeszli przed nami. Nie wypełnimy jej samym uporządkowaniem grobu, obecnością na pogrzebie ani serdecznym wspomnieniem człowieka, którego zabrakło przy rodzinnym stole. Jeżeli jego dusza cierpi w czyśćcu, potrzebuje naszej pomocy również wtedy, gdy minęło pierwsze wzruszenie, zakończyły się uroczystości i nikt już nie składa kondolencji. Potrzebuje jej po miesiącu, po roku, a być może także po wielu latach, kiedy żyjący zdążyli już przywyknąć do nieobecności bliskiego i uznać jego śmierć za zamknięty rozdział własnego życia.
Przed dwoma tygodniami pisaliśmy o zmianach w liturgii pogrzebowej i o następstwach zastępowania błagania o miłosierdzie zapewnieniami, że zmarły raduje się już w Niebie. Sprawa sięga jednak głębiej niż niestosowne przemówienie nad trumną. Posoborowa rewolucja liturgiczna naruszyła również sposób przedstawiania wiernym śmierci i rzeczy ostatecznych. Zmienione modlitwy, przemilczenia i nowe pouczenia duszpasterskie odsuwają na dalszy plan duszę oddzieloną od ciała, sąd szczegółowy i konieczność zadośćuczynienia, a niekiedy prowadzą wręcz do odrzucania tradycyjnych określeń jako rzekomo niewłaściwych. Nie rozpatrujemy tych zmian jako niedoskonałości, które wystarczyłoby usunąć z Novus Ordo. Odrzucamy posoborowy przewrót i przeciwstawiamy mu tradycyjną naukę Kościoła oraz praktykę katolicką, od których odstąpiono.
Dlaczego modlimy się za dusze?
Śmierć jest rozłączeniem duszy i ciała. Ciało składamy do grobu, gdzie obraca się w proch; dusza nie przestaje istnieć, lecz staje przed sądem Bożym. Dusze tych, którzy umarli w łasce Bożej, lecz wymagają jeszcze oczyszczenia, cierpią w czyśćcu; ich zbawienie jest już pewne, ale nie zostały jeszcze dopuszczone do oglądania Boga. Powszechne zmartwychwstanie ciał nastąpi dopiero na końcu czasów. Nie wolno zacierać różnicy między tymi rzeczywistościami ani sugerować, że świadome życie duszy po śmierci rozpocznie się dopiero wraz ze zmartwychwstaniem ciała. Benedykt XII w konstytucji Benedictus Deus wyraźnie nauczał, że oczyszczone dusze oglądają Boga jeszcze przed ponownym przyjęciem ciał i sądem powszechnym.1 Nasza pomoc służy wyłącznie duszom czyśćcowym; nie wyprowadza potępionych z piekła, a dusze w Niebie nie potrzebują już dalszego oczyszczenia.
Dlatego Kościół modli się za dusze zmarłych. Nie pomija przez to ciała ani nie wyrzeka się wiary w jego zmartwychwstanie. Odkupienie obejmuje całego człowieka, lecz nie znosi rozłączenia duszy i ciała po śmierci. Modlitwa za duszę odpowiada jej obecnemu położeniu, pozostając zarazem w ścisłym związku z oczekiwaniem przyszłego zmartwychwstania. Dusza oddzielona od ciała nie traci swojej tożsamości: modlimy się za duszę naszego ojca, matki, małżonka, dziecka czy przyjaciela. Takie określenie nie pomniejsza zmarłego; wskazuje dokładnie, komu i w jakiej potrzebie pragniemy dopomóc.
Tymczasem instrukcja posoborowego episkopatu Novus Ordo w Polsce z 1978 roku zaleca porzucenie formuły „módlmy się za duszę”, uzasadniając to właśnie odkupieniem całego człowieka. Zamiast wykładać wiernym obie prawdy w ich wzajemnym związku, przeciwstawia tradycyjną formułę modlitwie „za zmarłego” i nakazuje zastąpić jedną drugą.2 Nie zarzucamy błędu samemu określeniu „modlitwa za zmarłych”, od dawna obecnemu w języku katolickim. Przedmiotem zarzutu jest rugowanie z języka modlitwy słowa „dusza” i powoływanie się w tym celu na prawdę wiary, z której podobny nakaz bynajmniej nie wynika.
Niedorzeczność tego przeciwstawienia dostrzeżono również poza środowiskami odrzucającymi posoborową reformę. Na ten problem zwrócił uwagę [ks?] prof. Janusz Królikowski w opracowaniu poświęconym sześciu prawdom wiary. Wskazując na problematyczność samej posoborowej reformy liturgicznej, stwierdził, że tego rodzaju propozycje „mocno kłócą się z całą dotychczasową tradycją Kościoła”. Przypomniał zarazem, że modlitwa za dusze nie pomija zbawienia całego człowieka, lecz pozostaje związana z wiarą w zmartwychwstanie.3 Trafność tego spostrzeżenia nie oznacza, że podzielamy stanowisko autora wobec Novus Ordo.
Następstwa takich pouczeń odnajdujemy dziś w zwyczajnych dyskusjach. Niektórzy posuwają się wręcz do twierdzenia, że w czyśćcu cierpią „zmarli, a nie dusze”, poprawiając wiernych posługujących się tradycyjnym określeniem. Tymczasem właśnie dusze zmarłych, oddzielone od ciał, podlegają oczyszczeniu; ciała pozostają w grobach, oczekując zmartwychwstania. Przeciwstawianie „zmarłych” ich duszom zaciemnia prawdę, którą należałoby wiernym jasno wykładać. Oto wierny, który zachował prawidłowe rozumienie katolickiej modlitwy, zostaje pouczony, że powinien porzucić słowa, jakimi modliły się całe pokolenia jego przodków.
Miłość zobowiązuje także po pogrzebie
Usuwanie wyraźnych odniesień do duszy, osłabianie świadomości sądu i kary oraz zastępowanie błagania o miłosierdzie zapewnieniami o szczęściu zmarłego zmieniają religijne wychowanie wiernych. Zaciemnienie nauki pociąga za sobą zaniedbanie powinności. Jeżeli pogrzeb przedstawia się wiernym jako uroczyste potwierdzenie szczęśliwego losu zmarłego, nietrudno przekonać ich, że dalsza pomoc jest już niepotrzebna. Pozostają fotografia, wspomnienie i rocznicowy znicz; ustaje natomiast troska o ofiarowanie Mszy św. i odpustów, o pokutę i wytrwałą modlitwę. Rodzina zapewnia, że bliski „na pewno jest już w lepszym świecie”, i tym zapewnieniem usprawiedliwia własną bezczynność. Pragnienie zbawienia drogiego nam człowieka nie daje nam jednak znajomości wyroku Bożego. Chrześcijańska nadzieja pobudza do modlitwy; nie upoważnia nas do ogłaszania każdego zmarłego mieszkańcem Nieba ani do zaniechania pomocy jego duszy.
Pierwsze miejsce wśród pomocy niesionej duszom czyśćcowym zajmuje Najświętsza Ofiara Mszy św. Trzeba zatem zatroszczyć się o prawdziwą katolicką Mszę św. ofiarowaną za duszę zmarłego, pamiętać o rocznicach śmierci, ale nie sprowadzać całej powinności do jednego dnia w roku. Różaniec, jałmużna, dobrowolne umartwienie, cierpliwie znoszone cierpienie i odpusty ofiarowywane za dusze czyśćcowe — z zachowaniem warunków ich uzyskania — powinny należeć do zwyczajnego życia katolickiej rodziny. Obowiązek modlitwy za rodziców nie wygasa dlatego, że ich śmierć przestała być dla nas świeżą raną, a codzienne zajęcia coraz rzadziej pozwalają zatrzymać się przy wspomnieniu o nich. Pamięć o grobie jest rzeczą dobrą; zaniedbanie duszy przy jednoczesnej trosce o pomnik pozostaje jednak bolesnym odwróceniem właściwego porządku.
Szczególna odpowiedzialność spoczywa na tych, którym powierzono wykonanie ostatniej woli. Jeżeli zmarły przeznaczył środki na Msze św., nie wolno obracać ich na inne cele, choćby chodziło o okazalszy pomnik czy wystawniejszą uroczystość pogrzebową. Nie mamy prawa zastępować jego wyraźnej dyspozycji własnym wyobrażeniem o tym, jak należy uczcić jego pamięć. Przyjęte zobowiązanie należy wykonać. Zapewnienia o szacunku dla zmarłego stają się pustymi słowami, gdy równocześnie lekceważy się jego wyraźną prośbę o pomoc dla duszy.
Warto również zawczasu zadbać o własny katolicki pogrzeb i Msze św. za swoją duszę, pozostawiając bliskim jasne rozporządzenia. Skoro wierzymy w sąd Boży i Czyściec, nie odkładajmy tej troski na innych, zakładając, że sami wszystkiego dopilnują.
Pamiętajmy również o duszach tych, których osobiście nie znaliśmy, o dawnych dobroczyńcach, nauczycielach i kapłanach, a także o duszach, których bliscy zaniedbali modlitwę. Powszechna modlitwa Kościoła nie zwalnia nikogo z osobistej powinności, podobnie jak istnienie dzieł miłosierdzia nie zwalnia nas z pomocy potrzebującemu, którego Opatrzność postawiła na naszej drodze. Możemy prosić Boga, aby przyjął nasze modlitwy szczególnie za dusze pozbawione takiej troski ze strony rodziny, również za wrogów i nieprzyjaciół.
Pamięć o zmarłym powinna prowadzić do modlitwy za jego duszę. Cóż znaczą zapewnienia, że pozostanie „na zawsze w naszych sercach”, jeżeli nie znajdujemy czasu, aby polecić go miłosierdziu Bożemu? Nie wiemy, jak długo bliska nam dusza potrzebuje oczyszczenia. Dlatego nie ustanawiajmy sami kresu naszej modlitwy: zamawiajmy Msze św., ofiarowujmy odpusty, podejmujmy pokutę i uczmy dzieci modlić się za dusze tych, których nie zdążyły poznać. Tak przekazuje się w rodzinie katolicką pamięć o zmarłych — wraz z obowiązkiem niesienia im pomocy.
Wieczny odpoczynek racz im dać, Panie, a światłość wiekuista niechaj im świeci. Niech odpoczywają w pokoju. Amen.
Redakcja Tenete Traditiones
Przypisy
1 Benedykt XII, Benedictus Deus, 1336 r.
2 Instrukcja liturgiczno-duszpasterska Episkopatu Polski o pogrzebie i modlitwach za zmarłych, 5 maja 1978 r., nr 3.
3 Janusz Królikowski, Sześć prawd wiary. Geneza i niektóre aspekty treściowe, „Teologia w Polsce” 15 (2021), nr 1, s. 28–29.
Z archiwum Tenete Traditiones
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz
Uwaga: tylko uczestnik tego bloga może przesyłać komentarze.