Czy po śmierci wszyscy idą do Nieba? O pogrzebach, które zamieniono w „kanonizacje”

„Jest już w lepszym świecie”, „patrzy na nas z góry”, „dołączył do grona aniołów” — takie zapewnienia słyszymy niemal przy każdej śmierci, bez względu na życie, jakie prowadził zmarły. Niekiedy wypowiadają je ludzie, którzy sami nie praktykują, nie uznają obowiązku zachowywania przykazań, a nawet otwarcie odrzucają naukę Kościoła; nie przeszkadza im to jednak z niezachwianą pewnością ogłaszać zbawienia krewnych i znajomych. W tej pocieszającej opowieści zabrakło miejsca na sąd Boży, czyściec i możliwość wiecznego potępienia, jak gdyby śmierć miała sama otwierać każdemu bramy Nieba. Katolik nie ma prawa wydawać takich wyroków, nie zna bowiem ostatniej chwili życia drugiego człowieka, jego sumienia ani rozstrzygnięcia Bożej sprawiedliwości. Nie powinien samowolnie ogłaszać zmarłego potępionym, ale nie wolno mu również samowolnie zapewniać, że zmarły już ogląda Boga.

Chrześcijańska nadzieja każe polecać duszę miłosierdziu Bożemu; zarozumiała pewność prowadzi do samowolnego ogłaszania, że zmarły już przebywa w Niebie i naszej pomocy nie potrzebuje. Jest w tym pycha człowieka, który własnym zapewnieniem zastępuje nieznany mu wyrok Boży. Złudzenie to służy zamiarom szatana: odciąga żyjących od modlitwy za zmarłych, pozbawiając dusze czyśćcowe pomocy, którą mogliby im przynieść. Dusz tych nie może już zagarnąć do piekła, lecz zaniedbanie modlitwy pozostawia je bez naszego wsparcia w cierpieniu. Różnica między chrześcijańską nadzieją a zuchwałą, samowolną pewnością zbawienia ma zatem zasadnicze znaczenie właśnie dla tych, których kochaliśmy i którym po śmierci pragniemy jeszcze służyć.

Pogrzeb jest błaganiem o miłosierdzie

Tradycyjna liturgia pogrzebowa nie pozostawia tej sprawy ludzkim domysłom. Czarne szaty, surowość ołtarza, przejmująca sekwencja Dies irae, modlitwy o odpuszczenie win i uwolnienie od kar przypominają, że przed obliczem Boga staje grzesznik, za którego Kościół zanosi Najświętszą Ofiarę i błaga o wieczny odpoczynek. Nie odbiera przez to rodzinie nadziei, lecz wskazuje, co może ona uczynić dla zmarłego. Inaczej żegna się ochrzczone dzieci zmarłe przed osiągnięciem używania rozumu: nie obciążały ich grzechy osobiste, a grzech pierworodny został zgładzony przez Chrzest święty, dlatego biel szat, kwiaty oraz radosny charakter obrzędów wyrażają pewność ich zbawienia. Msza wotywna o Aniołach, sprawowana zgodnie z przepisami liturgicznymi, nie oznacza oczywiście, że dziecko przemieniło się w anioła — dusza ludzka pozostaje duszą ludzką, a zbawieni ludzie i aniołowie wspólnie wielbią Boga. Różnica obrzędów ma zatem uzasadnienie doktrynalne: dziecko, które nie mogło świadomie zgrzeszyć, i dorosły człowiek, który odpowiada za swoje czyny, nie znajdują się w takim samym położeniu. Tradycyjny obrzęd jasno wyraża tę prawdę, nie uzależniając jej od życzeń rodziny ani od pochwalnego przemówienia nad trumną.

Od egzekwii do uroczystego pożegnania

Skłonność do zastępowania modlitwy pogrzebowym hołdem nie powstała dopiero po Vaticanum II; już dawniej sprzeciwiali się jej katoliccy autorzy. Abp Antoni Julian Nowowiejski w swoim Wykładzie liturgii Kościoła katolickiego wyjaśniał, dlaczego kwiaty i wieńce, będące oznakami radości oraz pełni życia, nie odpowiadają charakterowi egzekwii dorosłych: „bo one zacierają grozę śmierci i usuwają obawę odpowiedzialności za życie ziemskie, zasłaniają życiem sąd, sprawiedliwość pośmiertną i pośmiertną odpłatę”. Jednocześnie odróżniał je od ozdabiania grobów na cmentarzu, które może służyć pamięci o zmarłych i przypominać o potrzebnej im modlitwie — nie chodziło zatem o potępienie kwiatów jako takich, lecz o zachowanie znaczenia obrzędu.^[1] Dawniej jednak sama liturgia przeciwstawiała się temu zeświecczeniu, podczas gdy posoborowa rewolucja osłabiła właśnie tę przeszkodę. Program przesunięcia akcentów zapisano już w punkcie 81 soborowej Sacrosanctum Concilium, nakazując wyraźniejsze uwydatnienie paschalnego charakteru śmierci, również przez zmianę zasad dotyczących kolorów liturgicznych.^[2]

Czerń, choć nie została formalnie wszędzie zakazana, ustąpiła w wielu miejscach fioletowi lub bieli, a z posoborowej liturgii pogrzebowej usunięto Dies irae — sekwencję przypominającą o sądzie, odpowiedzialności za grzechy i potrzebie miłosierdzia.^[3] Pieśni wielkanocne, pogodne przemówienia i pochwały zmarłego nadają uroczystości charakter radosnego pożegnania; zwycięstwo Zbawiciela nad śmiercią zaczyna w takim otoczeniu służyć jako zapewnienie o zwycięstwie każdego, kogo właśnie pochowano. Tymczasem Zmartwychwstanie Chrystusa nie oznacza automatycznego zbawienia wszystkich ludzi, a Zwycięzca śmierci jest również Sędzią żywych i umarłych. Nie potrzeba przepisu nakazującego ogłaszać każdego zmarłego świętym — wystarczy taka wymowa ceremonii, która podsuwa uczestnikom przekonanie, że sprawa jego wieczności została już pomyślnie rozstrzygnięta. Prośby o przebaczenie, pozostawione w nowych formularzach, nie usuwają sprzeczności między błaganiem za grzesznika a uroczystością przedstawiającą go jako mieszkańca Nieba.

Podobny mechanizm dostrzegamy w zmianie obchodu Chrystusa Króla: odsunięcie Jego panowania ku odległemu kresowi historii pozwala zapomnieć o prawach Zbawiciela wobec dzisiejszych państw i społeczeństw, podobnie jak pogrzeb przybierający postać „kanonizacji” pozwala zapomnieć o sądzie i potrzebie oczyszczenia. Nie trzeba wprost zaprzeczać prawdzie, aby przestała ona kształtować myślenie wiernych.

Miłość do zmarłych zobowiązuje

Zapewnianie o natychmiastowym wejściu zmarłego do Nieba może pozbawić go właśnie tej pomocy, której najbardziej potrzebuje: bliscy, przekonani, że ogląda już Boga, przestają widzieć powód do modlitwy o odpuszczenie jego win. Pochwały nie zastępują modlitwy, a wzruszające wspomnienie nie zastępuje Mszy świętej; duszy potrzebującej oczyszczenia nie pomoże zapewnienie, że nie ma już z czego się oczyszczać. Ogień czyśćcowy nie jest łagodną niedogodnością. Choć kara czyśćcowa ma kres, a dusze poddane oczyszczeniu są pewne zbawienia, ich cierpienie powinno pobudzać nas do gorliwej pomocy, nie do uspokajających zapewnień, że modlitwa jest już zbyteczna.

Nadchodzące dni powinny przywrócić właściwy porządek: uczcijmy Świętych, którzy osiągnęli chwałę Nieba, i nie ustawajmy w niesieniu pomocy naszym zmarłym. Pamiętajmy o ich dobrych czynach, pielęgnujmy groby, przekazujmy rodzinne wspomnienia — lecz przede wszystkim módlmy się o odpuszczenie ich win i ofiarujmy za nich Msze święte, odpusty oraz uczynki miłosierdzia. Nie ogłaszajmy naszych zmarłych świętymi. Módlmy się, aby Bóg odpuścił im winy, uwolnił od kar czyśćcowych i przyjął do swojej chwały.

Wieczny odpoczynek racz im dać, Panie, a światłość wiekuista niechaj im świeci. Niech odpoczywają w pokoju wiecznym. Amen.

Redakcja Tenete Traditiones

Przypisy

[1] X. Antoni Nowowiejski, Wykład liturgii Kościoła katolickiego, t. I/2, s. 1133–1134; fragment przytoczony we wskazanej poniżej publikacji archiwalnej Tenete Traditiones. ↩

[2] Sacrosanctum Concilium, pkt 81–82. ↩

[3] Archidiecezja nowojorska, Guidelines for Music at Funerals (listopad 2014), s. 8, część „Sequence” — wskazanie, że msze za zmarłych w rycie posoborowym nie zawierają sekwencji Dies irae. ↩

Archiwum Tenete

• Kwiatów na pogrzebie używać nie wolno — fragment Wykładu liturgii Kościoła katolickiego abp. Antoniego Juliana Nowowiejskiego.
• Protestanckie zwyczaje pomiędzy katolikami — opracowanie na podstawie artykułu W. Jaskulskiego z 1889 r.