Czy rzeczywiście może istnieć „papież materialny”?

Czy rzeczywiście może istnieć „papież materialny”?

 Od pewnego czasu można zaobserwować próby dyskredytowania inicjatywy Niedoskonałego Soboru Powszechnego poprzez przedstawianie jej jako jednej z wielu „tez teologicznych” lub „prywatnych opinii”, rzekomo pozbawionych solidnych podstaw doktrynalnych. Zarzut ten jest o tyle zaskakujący, że formułują go często osoby związane ze środowiskami opierającymi się na konstruktach teologicznych o równie hipotetycznym, a niekiedy nawet bardziej spekulatywnym charakterze. Warto przypomnieć, że sam sedewakantyzm nie jest jednolitym systemem teologicznym. Obok klasycznej tezy sedewakantystycznej (zwanej „czystym sedewakantyzmem” lub „totalizmem”) funkcjonują również rozmaite próby wyjaśnienia obecnego kryzysu Kościoła, spośród których najbardziej znaną pozostaje tzw. teza z Cassiciacum, zwana również tezą materialno-formalną.

 Jej autor, dominikański teolog i wykładowca akademicki, JE o. bp Ludwik Bertrand (Rajmund Michał Karol) Guérard des Lauriers OP († 1988), przedstawił ją jako próbę wyjaśnienia bezprecedensowej sytuacji w Kościele. Nie jest ona elementem depozytu wiary, nigdy nie została zatwierdzona przez Magisterium Kościoła i pozostaje przedmiotem sporów nawet pomiędzy samymi sedewakantystami. Nie jest to więc dogmat, ani prawda wiary, w którą każdy musiałby wierzyć, pod groźbą grzechu ciężkiego, aby się zbawić. Jest to wyłącznie prywatna opinia teologiczna. Jeżeli więc ktoś chce mówić o „tezach teologicznych o niedoskonałym charakterze doktrynalnym”, to właśnie teza z Cassiciacum stanowi jeden z najbardziej oczywistych przykładów takiej konstrukcji. Nie oznacza to oczywiście, że należy ją odrzucić wyłącznie z tego powodu. Każda teoria powinna być oceniana na podstawie swoich argumentów oraz zgodności z nauką Kościoła. Właśnie dlatego warto przyjrzeć się bliżej jednemu z najbardziej charakterystycznych elementów tezy materialno-formalnej, a mianowicie pojęciu tzw. „papieża materialnego”.

 Czy rzeczywiście może istnieć człowiek wybrany na Stolicę Apostolską, który nie posiada papieskiej jurysdykcji, a jednak w pewnym sensie pozostaje papieżem? Czy można sensownie oddzielić wybór papieża od samego papiestwa? Czy istnieje trwały stan pośredni pomiędzy papieżem a nie-papieżem? Są to pytania, których nie można rozwiązać za pomocą etykietek ani polemicznych określeń. Wymagają one merytorycznych argumentów teologicznych, historycznych i kanonicznych. Spróbujmy przeanalizować to zagadnienie. Mimo iż teoria ta wywarła znaczący wpływ na część środowisk tradycyjnych, od samego początku rodziła również szereg problemów i trudności natury filozoficznej, teologicznej i praktycznej. Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów tezy materialno-formalnej jest rozróżnienie pomiędzy papieżem materialnym a papieżem formalnym. Zwolennicy tej teorii utrzymują, że człowiek może zostać ważnie wybrany na Stolicę Apostolską, a zarazem nie otrzymać papieskiej jurysdykcji. W takim przypadku byłby on papieżem jedynie „materialnie”, lecz nie „formalnie”. Warto jednak postawić pytanie, czy sama idea „papieża materialnego” jest rzeczywiście spójna. Czy można sensownie mówić o człowieku wybranym na papiestwo, który jednak z samej natury rzeczy nie może stać się rzeczywistym posiadaczem papieskiej jurysdykcji?

Czy osoba niebędąca biskupem może zostać papieżem?

 Jednym z argumentów pojawiających się w tej dyskusji jest kwestia wyboru osoby, która nie posiada jeszcze sakry biskupiej. Historia Kościoła zna takie przypadki. Przed wejściem w życie Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1917 roku zdarzało się nawet, że na Stolicę Apostolską wybierano osoby świeckie. Przykładami są św. Fabian oraz Jan XIX. Jeżeli wybrany kandydat odmawia przyjęcia wyboru, nigdy nie staje się papieżem. Pozostaje tym, kim był wcześniej. Jeżeli jednak wybór przyjmuje, automatycznie obejmuje urząd papieski. Jeżeli nie jest jeszcze biskupem, powinien następnie otrzymać konsekrację biskupią, ale sama konsekracja nie stanowi warunku ważności wyboru ani jego przyjęcia. Pius XII nauczał:

„Natychmiast wybrany staje się prawdziwym Papieżem oraz faktycznie nabywa pełną i absolutną jurysdykcję nad całym światem i może ją wykonywać.”

 Trudno pogodzić takie stwierdzenie z wizją długotrwałego stanu „papieża materialnego”, który nie posiada jeszcze papieskiej jurysdykcji. Potwierdza to również konstytucja In Nomine Domini z 1059 roku:

„Jeżeli wojna lub inne okoliczności uniemożliwiają intronizację lub koronację wybranego kandydata, będzie on mimo to korzystał z pełni władzy apostolskiej.”

 A zatem ani brak konsekracji biskupiej, ani brak koronacji, intronizacji czy nawet pewnych formalności nie pozbawia wybranego papieża pełni władzy. Co więcej, sam fakt, że Kościół dopuszcza możliwość zadania pytania „Czy przyjmujesz wybór na Najwyższego Kapłana?” osobie niebędącej jeszcze biskupem, wskazuje, że może ona rzeczywiście przyjąć urząd papieski. Gdyby przyjęcie papiestwa było niemożliwe przed konsekracją biskupią, samo pytanie nie miałoby sensu.

Czym właściwie jest papiestwo?

 W tym miejscu dochodzimy do istoty problemu. Gdy wybrany kandydat odpowiada na pytanie: „Czy przyjmujesz wybór na Najwyższego Kapłana?”, nie jest pytany o zgodę na noszenie białej sutanny, zamieszkanie w Watykanie czy korzystanie z papieskich przywilejów. Pytany jest o przyjęcie urzędu papieskiego. A czym jest urząd papieski? Jego istotą nie są zewnętrzne oznaki godności, lecz najwyższa jurysdykcja w Kościele. Papież nie jest papieżem dlatego, że nosi biały strój. Podobnie król nie jest królem dlatego, że nosi koronę. Każdy człowiek może założyć koronę na głowę, lecz nie staje się przez to królem. Istotą urzędu królewskiego jest władza królewska. Tak samo istotą papiestwa jest papieska jurysdykcja.

 Jeżeli więc ktoś przyjmuje papiestwo, przyjmuje nie tylko tytuł czy zewnętrzne oznaki urzędu, ale właśnie władzę, która stanowi jego istotę.

 W tym miejscu warto przypomnieć również klasyczną zasadę prawa kanonicznego:

„Osoba prawowicie wybrana i dobrowolnie przyjmująca wybór automatycznie otrzymuje jurysdykcję na mocy samego prawa Bożego.”

 Nie otrzymuje więc jedynie nominacji czy desygnacji. Otrzymuje władzę.

Czy istnieje stan pośredni?

 Zwolennicy tezy materialno-formalnej utrzymują, że pomiędzy samym wyborem a pełnym posiadaniem papieskiej jurysdykcji może istnieć pewien stan pośredni. Powstaje jednak pytanie, czy taki stan rzeczywiście istnieje. Jeżeli wybrany kandydat odrzuca wybór, nie jest papieżem. Jeżeli go przyjmuje, staje się papieżem. Trudno wskazać trzecią możliwość. Nie ma kategorii „pół-papieża”.

 Nie istnieje osobny akt, w którym wybrany kandydat przyjmowałby później samą jurysdykcję. Akt przyjęcia wyboru odnosi się właśnie do objęcia urzędu papieskiego jako takiego. Dlatego trudno mówić o trwałym stanie zawieszenia pomiędzy papieżem a nie-papieżem. Papież mówiący „przyjmuję” nie znajduje się w żadnym metafizycznym limbo. Przyjmuje urząd papieski i posiada go od momentu przyjęcia wyboru, nawet jeśli pewne zewnętrzne elementy czy obrzędy związane z wykonywaniem tego urzędu wymagają późniejszego dopełnienia.

Analogia chrztu pragnienia

 Interesującą analogię stanowi tutaj tradycyjna nauka o chrzcie pragnienia. Kiedy człowiek wyraża autentyczne pragnienie chrztu, nie tyle nawet pragnie samego obrzędu jako takiego, lecz celu chrztu, którym jest odpuszczenie grzechów i włączenie do Kościoła. Cały sens chrztu pragnienia opiera się właśnie na tym, że istnieje realna możliwość osiągnięcia celu, ku któremu zmierza to pragnienie.

 Można posłużyć się prostym przykładem. Wyobraźmy sobie hipotetyczny świat, na którym nie istnieje woda w stanie ciekłym (np. w przestrzeni kosmicznej). W takim świecie fizyczny chrzest byłby niemożliwy. W konsekwencji samo pragnienie chrztu stawałoby się pozbawione sensu, ponieważ jego cel byłby z góry nieosiągalny. Podobnie jest z wyborem papieża. Celem wyboru nie jest stworzenie „papieża materialnego”, lecz wyłonienie rzeczywistego Następcy św. Piotra. Można przywołać również przykład katechumena przygotowującego się do chrztu. Jeżeli umrze on przed przyjęciem sakramentu, Kościół uznaje skuteczność chrztu pragnienia. Nie oznacza to jednak, że znajdował się on w jakimś trwałym stanie zawieszenia pomiędzy chrztem a jego brakiem. Istotne jest właśnie ukierunkowanie na cel.

Wybór bez możliwości objęcia urzędu?

 Tutaj pojawia się najpoważniejsza trudność teorii materialno-formalnej. Jeżeli z góry zakłada się, że wybrany kandydat jest heretykiem, a zatem nie może otrzymać papieskiej jurysdykcji, to jaki jest sens samego wyboru? Każdy wybór jest skierowany ku określonemu celowi. Celem wyboru papieża nie jest wyłonienie osoby, która będzie jedynie materialnym kandydatem, pretendentem do urzędu. Celem jest wyłonienie rzeczywistego Następcy św. Piotra.

 Jeżeli z góry zakłada się, że wybrany człowiek nigdy nie może otrzymać jurysdykcji papieskiej, sam akt wyboru staje się pozbawiony celu (a zatem nieważny). Trudno bowiem mówić o rzeczywistym wyborze papieża, gdy z góry wyklucza się możliwość objęcia przez niego papieskiej władzy. Nie można sensownie wybierać papieża, który z samej definicji nigdy nie może stać się papieżem.

Materia i forma

 Bp. Guérard des Lauriers OP utrzymywał, że rozróżnienie pomiędzy materią a formą w odniesieniu do papiestwa nie powinno być rozumiane w sensie absolutnie ontologicznym. Pozostaje jednak pytanie, czy można mówić o trwałej materii papiestwa całkowicie oddzielonej od jego formy. Nikt nigdy nie widział drewna istniejącego jako drewno bez formy drewna. Drewno oznacza przecież określoną substancję posiadającą właściwą sobie formę. Trudno mówić o „drewnie materialnym”, które nigdy nie może stać się rzeczywistym drewnem.

 Podobnie słowo „papież” oznacza osobę posiadającą papieską jurysdykcję. Nie oznacza człowieka biegającego w białej sutannie ani osoby jedynie wyznaczonej do ewentualnego otrzymania papieskiej władzy w nieokreślonej przyszłości. Tak samo słowo „król” nie oznacza człowieka noszącego koronę. Oznacza ono posiadacza królewskiej władzy. Jeżeli więc ktoś zostaje wybrany na papieża, ale odrzuca wybór, nigdy nie był papieżem. Jeżeli natomiast wybór przyjmuje, obejmuje urząd papieski. Nie istnieje żaden trwały stan pośredni pomiędzy tymi dwiema sytuacjami. W klasycznej filozofii materia istnieje ze względu na formę i jest ku niej skierowana. Forma stanowi dopełnienie oraz cel materii. Jeżeli osiągnięcie formy jest niemożliwe, sama materia traci rację bytu. Jeżeli zatem otrzymanie papieskiej jurysdykcji jest niemożliwe, sam wybór papieża staje się pozbawiony sensu.

Czy jest to jeszcze teza z Cassiciacum?

 W tym miejscu warto poczynić jeszcze jedno istotne zastrzeżenie. Współczesne wersje czy raczej interpretacje tezy materialno-formalnej, rozpowszechniane przez niektóre środowiska sedewakantystyczne (takie jak Instytut Rzymskokatolicki bp. Donalda Sanborna oraz Instytut Mater Boni Consilii), nie zawsze odpowiadają dokładnie temu, co pierwotnie proponował bp. Guérard des Lauriers OP. Od czasu sformułowania tezy z Cassiciacum minęło bowiem kilkadziesiąt lat, a sytuacja Kościoła uległa dalszym zmianom. Co więcej, sam bp. Guérard zdawał sobie sprawę, że jego wyjaśnienie miało charakter przejściowy i było związane z określonym etapem kryzysu posoborowego, kiedy istnieli jeszcze kardynałowie. Jak zauważył:

„Moje wyjaśnienie z czasem utraci znaczenie. Ostatecznie będziemy musieli uznać ten kościół, ten nowy kościół, za kościół całkowicie odmienny od Kościoła katolickiego, ponieważ ci ludzie, którzy nie są prawdziwymi papieżami, będą mianowali kardynałów, którzy również nie będą prawdziwymi kardynałami, a zatem nie będą posiadali żadnej władzy do wyboru katolickiego papieża.”

 Cytat ten jest szczególnie interesujący w świetle obecnej sytuacji. Wskazuje on bowiem, że sam autor tezy z Cassiciacum przewidywał moment, w którym jego własna konstrukcja teologiczna przestanie wystarczać do wyjaśnienia rozwijającego się kryzysu. Trudno więc automatycznie zakładać, że wszystkie współczesne interpretacje tezy materialno-formalnej odpowiadają dokładnie temu, co miał na myśli jej twórca. W praktyce wielu dzisiejszych zwolenników tezy broni jej późniejszych interpretacji oraz rozwinięć, których sam bp. Guérard nigdy nie znał, a być może nawet by nie zaakceptował. Z tego względu niniejsza analiza nie odnosi się wyłącznie do historycznej postaci tezy, lecz również do jej współczesnych odmian, funkcjonujących obecnie w środowiskach sedewakantystycznych. Nie zmienia to oczywiście zasadniczego problemu poruszanego w niniejszym artykule. Warto jednak o tym przypominać, gdyż fakt ten jest dziś często pomijany, a rzeczywiste założenia oraz ewolucja tezy z Cassiciacum pozostają mało znane nawet wśród osób ochoczo uczestniczących w dyskusjach na temat tezy materialno-formalnej.

Zakończenie

 Cała dyskusja sprowadza się ostatecznie do jednego pytania: czy można sensownie oddzielić wybór papieża od celu, dla którego ten wybór istnieje? Jeżeli istotą papiestwa jest papieska jurysdykcja, a celem wyboru jest wyłonienie człowieka, który tę jurysdykcję otrzyma, wówczas trudno mówić o trwałym stanie „papieża materialnego”, który z samej natury rzeczy nigdy nie może stać się papieżem formalnym. To jest w rzeczywistości akademicki konstrukt czysto teoretyczny. 

 Być może właśnie tutaj znajduje się najpoważniejsza słabość całej teorii materialno-formalnej. Prawdą jest, że nikt poważny nie dyskutuje o czymś czego nie ma, dlatego dalsza dyskusja o „papieżu materialnym”, który istnieje tylko w umysłach zwolenników tezy materialno-formalnej, jest moim zdaniem bezowocna. Lepiej zająć się tym, co rzeczywiście może przynieść dobry skutek i prawdziwe owoce. 

 Reasumując, nie uważam tezy materialno-formalnej za herezję, ani nie uważam jej twórcy za osobę niepoważną, wręcz przeciwnie, bp. Guérard był wielkim intelektualistą i wybitnym teologiem. Jednak jego rozważania były poważne 50 lat temu, gdy żyli ważni kardynałowie którzy rzeczywiście mogli nawrócić się (choćby jeden) i wybrać prawdziwego papieża. Dziś takiej możliwości już nie ma, a kurczowe trzymanie się tezy, co do której sam autor powiedział, że z czasem utraci ona znaczenie, nie jest rozsądne. Zwolenników tezy zaś, nie nazwałbym semi-lefebrystami, ale z pewnością można ich nazwać semi-sedewakantystami, gdyż ich sedewakantyzm jest po prostu niepełny (żeby nie powiedzieć: niedoskonały), dopóki całkowicie nie odrzucą wszelkich roszczeń modernistycznych uzurpatorów. 

Michał Mikłaszewski, redaktor naczelny

W święto św. Wilhelma Opata, AD 2026